Tylko co piąte dziecko w Polsce skorzystało z bezpłatnego programu szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV). Eksperci na łamach Medonetu alarmują, że przy tym tempie cel wyznaczony w Narodowej Strategii Onkologicznej pozostaje poza zasięgiem, a chłopcy są szczepieni nawet trzykrotnie rzadziej niż dziewczynki.
Program funkcjonuje w Polsce od trzech lat. W tym czasie lekarze podali ponad 1,2 mln dawek, jednak wyszczepialność utrzymuje się na poziomie 17-18 proc. Tymczasem Narodowa Strategia Onkologiczna zakłada osiągnięcie pułapu 60 proc. do 2028 r. Szczepionka, według lekarzy, chroni przed zakażeniem w ponad 90 proc. przypadków i jest dostępna bezpłatnie w szkołach, aptekach oraz przychodniach.
Wirus brodawczaka ludzkiego odpowiada za ok. 5 proc. wszystkich nowotworów na świecie. W Polsce lekarze diagnozują każdego roku od 3 do nawet 5-6 tys. przypadków raka szyjki macicy, a 2 tys. kobiet umiera z tego powodu. Do statystyk dochodzą nowotwory głowy i szyi — migdałków, nasady języka, jamy ustnej oraz gardła — które coraz częściej dotykają mężczyzn i osób młodych.
Rak migdałka mimo pracy w farmacji
Robert Kurzydło od 12 lat pracuje w branży farmaceutycznej i utrzymuje bliski kontakt z lekarzami różnych specjalizacji. Mimo to zachorował na raka migdałka podniebiennego wywołanego wirusem HPV. Leczenie obejmowało intensywną chemioterapię i radioterapię w Narodowym Instytucie Onkologii w Warszawie.
— Przez całe swoje życie nikt nigdzie nigdy nie wspominał o wirusie HPV i o tym, że on może dotyczyć mężczyzn i że może powodować nowotwory — mówi Kurzydło. Pacjent dwukrotnie trafił karetką do szpitala z powodu powikłań po terapii. Całkowita utrata łaknienia i niemożność przyjmowania płynów postawiły go na granicy życia.
— Byłem dwa razy bliski śmierci i to nie z powodu nowotworu, tylko z powodu powikłań po chemioterapii — relacjonuje. Jednym z trwałych skutków ubocznych pozostaje utrata śliny, której nie da się leczyć farmakologicznie. Kilka miesięcy spędził na oddziale nowotworów głowy i szyi, gdzie — jak zaznacza — większość pacjentów stanowili mężczyźni w wieku od 28 lat wzwyż.
— Gdybym wiedział i gdybym był zaszczepiony, to dzisiaj bym tutaj z państwem nie siedział — podkreśla Kurzydło.
Młodzi pacjenci z HPV u laryngologa
Dr Piotr Nogal, laryngolog, obserwuje rosnącą liczbę pacjentów ze zmianami nowotworowymi gardła środkowego — migdałków i nasady języka — wywołanymi przez HPV. Coraz częściej są to osoby młode, odbiegające od typowego obrazu pacjenta onkologicznego. Specjalista zwraca uwagę, że konsekwencje leczenia w tej okolicy są szczególnie dotkliwe.
— Wszystkie interwencje w zakresie głowy i szyi to zabiegi dość okaleczające. O ile bliznę na brzuchu da się zakryć, tak innych zmian w zakresie głowy i szyi już nie ukryjemy — mówi Nogal. Skutki leczenia wpływają na funkcjonowanie pacjentów długo po jego zakończeniu.
Dysproporcja płci w programie szczepień
Różnica w wyszczepialności między dziewczętami a chłopcami to jeden z największych problemów programu. Główny Inspektor Sanitarny dr Paweł Grzesiowski wskazuje, że w województwie pomorskim — uznawanym za modelowe — szczepienia objęły blisko 50 proc. dziewcząt z kluczowego rocznika i tylko 34 proc. chłopców. W innych regionach dysproporcja sięga nawet trzykrotności.
— To pokazuje, że wciąż świadomość tego, że chłopcy i mężczyźni chorują na nowotwory HPV pochodne, jeszcze się tak mocno nie ugruntowała — mówi szef GIS. Tłumaczy, że jest to po części zaległość historyczna — program startował od dziewcząt, a wiedza o nowotworach HPV-pochodnych u mężczyzn upowszechniała się z opóźnieniem.
— Mówię to jako matka syna — szczepmy synów, biorąc pod uwagę drogę transmisji wirusa. Szczepmy synów, aby uchronić córki — dodaje wiceminister zdrowia Katarzyna Kęcka.
22 proc. wyszczepialności w programie HPV
Według danych z 6 maja zaszczepiono 666 185 osób z roczników 2010-2016, co stanowi ponad 22 proc. populacji w programie. Eksperci z Forum Przeciwdziałania HPV w najnowszym raporcie wskazują, że przy obecnym tempie i obowiązujących granicach wiekowych osiągnięcie pułapu 60 proc. do 2028 r. jest niemożliwe. Główna rekomendacja zakłada rozszerzenie programu do 18., a nawet 19. roku życia. Modelowanie pokazuje, że taka zmiana pozwoliłaby osiągnąć 62 proc.
Igor Grzesiak podkreśla, że szkoła sprawdziła się jako kanał dystrybucji szczepień. Program szkolny objął już ponad 5 tys. placówek i dotarł do 125 tys. rodziców w roku szkolnym 2024-2025. Granica wieku w programie kończy się tam, gdzie zaczyna się samodzielność decyzyjna młodego człowieka.
— Wiemy też, że szczepienie do 18. roku życia to nie jest decyzja dziecka, tylko to jest decyzja rodziców — mówi Grzesiak.
Redefinicja celów według GIS
Grzesiowski zwraca uwagę na potrzebę redefinicji celów programu po trzech latach jego funkcjonowania. Priorytetem ma stać się wyrównywanie różnic regionalnych oraz tych między chłopcami i dziewczynkami.
— Musimy innych argumentów używać pod kątem mężczyzn i chłopców, innych pod kątem dziewcząt. Podobnie jak musimy inaczej kreować promocję szczepień w tych województwach, gdzie z trudem przebijamy się z tą ideą profilaktyki — mówi szef GIS.
Wzorce z Australii i Skandynawii
Prof. Iwona Paradowska-Stankiewicz, konsultant krajowy w dziedzinie epidemiologii i pracownik Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH PIB, wskazuje na doświadczenia krajów o wysokiej wyszczepialności — Australii i państw skandynawskich. Tam poziom zaszczepienia przekracza 60 proc., a lekarze z tych krajów przyjeżdżają do Polski, by zobaczyć raka szyjki macicy, którego w ich populacjach praktycznie nie ma.
— Jest o co walczyć i jest o co kruszyć kopię, by jak najwięcej osób skorzystało z tej profilaktyki — mówi Paradowska-Stankiewicz. Ekspertka dodaje, że szczepionka pozostaje skuteczna również po 18. roku życia. Europejskie i światowe rekomendacje obejmują grupę do 25.-26. roku życia, a dostępne dane wskazują, że nawet kobiety po pięćdziesiątce mogą odnieść korzyść ze szczepienia.
Miliardowe koszty leczenia HPV
— Ostatnie wyliczenia mówią, że koszty leczenia nowotworów HPV pochodnych idą w miliardy. Mówię to z pełną odpowiedzialnością, bo mówimy o kosztach bezpośrednich i pośrednich — zaznacza Grzesiowski. Szacuje, że rocznie ok. 1500, a być może więcej osób umiera na nowotwory wywołane wirusem HPV. Liczba ta nie obejmuje wyłącznie nowotworów kobiecych.
Edukacja zdrowotna a świadomość HPV
Od 1 września 2026 r. edukacja zdrowotna staje się obowiązkowym przedmiotem w polskich szkołach. Ma ona budować wśród uczniów świadomość zagrożeń zdrowotnych, w tym ryzyka związanego z HPV, i bezpośrednio przekładać się na decyzje rodzin o szczepieniach. Wiceminister edukacji Paulina Piechna-Więckiewicz tłumaczy, że obowiązkowość oznacza przede wszystkim oceny, wzmożony nadzór merytoryczny kuratorów oraz szerszy zakres instrumentów kontrolnych — a nie jedynie przymus uczestnictwa w zajęciach.
— Tam, gdzie dyrektor i nauczyciele rzeczywiście zaangażowali się w program szczepień i prowadzili zebrania z rodzicami, tam mamy po prostu bardzo dobre wyniki. Są szkoły, gdzie roczniki miały 99, a nawet 100 procent wyszczepialności — mówi wiceminister.
Wątpliwości Kurzydły wobec edukacji
Wracając do historii pacjenta z oddziału nowotworów głowy i szyi — Kurzydło nie podziela przekonania, że formalna zmiana w szkołach automatycznie przełoży się na jakość. Jego córka uczęszcza na lekcje edukacji zdrowotnej, które ocenia jako mało efektywne. — Sama obowiązkowość nie załatwi jakości tych lekcji. Nauczyciel musi być przygotowany, wyedukowany, musi wiedzieć, co ma powiedzieć i jak realizować program — apeluje pacjent.
Gra Immune Patrol od WHO
Piechna-Więckiewicz informuje, że pierwsi absolwenci bezpłatnych studiów podyplomowych dla nauczycieli edukacji zdrowotnej kończą naukę w czerwcu. Równolegle Ośrodek Rozwoju Edukacji prowadzi szkolenia kaskadowe. W fazie pilotażu znajduje się także gra edukacyjna Immune Patrol, którą Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przygotowała we współpracy z resortem dla dzieci w wieku 10-12 lat. Jeśli ewaluacja wypadnie pozytywnie, materiał trafi na lekcje edukacji zdrowotnej w nowym roku szkolnym.
Dezinformacja barierą dla GIS
Grzesiowski cytowany przez Medonet wskazuje, że największym wyzwaniem systemowym pozostaje dotarcie do rodziców, którzy świadomie odrzucili ofertę bezpłatnego szczepienia. — Jak dotrzeć do ich umysłów, kiedy są w jakimś sensie zablokowane dla myślenia racjonalnego, opartego o dowody naukowe? To są osoby, które wymagają zaopatrzenia bardziej psychologicznego niż czystej edukacji — mówi szef GIS.
Wiceminister zdrowia Kęcka twierdzi, że skala dezinformacji osiąga poziom, na którym kończą się argumenty merytoryczne, a dyskusja przesuwa się na poziom emocji lub przerzucania odpowiedzialności na konkretne grupy etniczne. Oboje wskazują na przekonania światopoglądowe jako barierę, której nie pokonuje statystyka ani apel lekarza.
Grzesiak z Fundacji Offschool przytacza spostrzeżenie ze spotkań z młodzieżą liceów. 17-latkowie, którzy mają wiedzę o szczepieniu, deklarują, że gdyby mogli decydować samodzielnie, przekonaliby rodziców do podjęcia decyzji.
W Ministerstwie Zdrowia trwają prace regulacyjne, które mają umożliwić położnym pobieranie testów HPV-HR w warunkach domowych. Rozwiązanie obejmie kobiety z niepełnosprawnością ruchową lub intelektualną, które nie mogą samodzielnie dotrzeć do poradni.
źródło: medonet.pl
